İçeriğe geç
zeev1.0.0-rc.1

zee dil turu

Depodaki docs/dil-turu.md belgesinden Zee ile üretildi.

Dilin bütün yüzeyi, kolaydan zora, çalışan örneklerle. Buradaki her parça ya golden korpustan alınmıştır ya da regression testlerinde koşar — süs örnek yoktur. Denemek için: playground/zee-playground.html (çift tıkla) ya da dil çalıştır dosya.dil.

Okuma anahtarı: zee'de anahtar kelime yoktur; cümlenin ne yaptığını son kelimesi söyler (yaz, olsun, tekrarla, döndür...). Türkçenin yüklem-sonlu doğası, dilin ayrıştırma kuralıdır.

1. Yazmak

zee
"Dünyaya merhaba" yaz

Parçalar ile ile birleşir:

zee
isim "Ayşe" olsun
"Benim adım " ile isim yaz

Metin içinde kaçışlar: \" (tırnak), \\ (ters bölü), \n (yeni satır).

2. Değerler: olsun

zee
yaş 10 olsun
şehir "İzmir" olsun
pi 3,14 olsun
hazır doğru olsun
  • Bir adın türü sonradan değişmez (yaş "on" olsun → T002).
  • Ondalık sayı bitişik virgülle yazılır: 3,14 ondalıktır, 3, 14 iki öğeli listedir (RFC-0013). 0,1 ile 0,2 nin toplamı tam olarak 0,3tür — onluk aritmetik, ikilik sürpriz yok. Ondalıkta dokuz-hane/makine-sayısı sınırı yoktur; çok büyük para ve çok küçük ölçüm değerleri aynı türde kayıpsız taşınır. Yalnız sonsuz açılımlı bölme deterministik 34 anlamlı haneye yuvarlanır (K-092/spec-16). Ondalık C float/doublea örtük çevrilmez; gelecekteki FFI köprüsü görünür kayıplı işareti ve Sonuç ister (K-125/ADR-029).
  • Negatif sabit işaretle bitişiktir: -3, -3,14.

Ekli adlar ve zee-tr-1

Tanımlayıcı eki doğal Türkçe gibi bitişik alır: sayaç → sayacı, kitap → kitabı, fiyat → fiyatıyla. Derleyici tahmin etmez; zee-tr-1 profilindeki bütün kök adaylarını kapsamdaki adlarla karşılaştırır. Tek aday çözülür, birden fazlası A002'dir. Örneğin hem sayac hem sayaç tanımlıysa sayacı sessizce birini seçmez.

İyelik+hâl zinciri iki katmana kadar tanımlıdır: zarından, fiyatıyla. Editörde adı değiştirdiğinde ekler de yeni köke uyar; fiyatıyla adı elma olursa elmasıyla üretilir. Bir kelimenin bütün yapısal çözümlerini görmek için dil morfoloji sayacı, etkin tabloyu görmek için dil morfoloji yaz. Yeni projeler profili proje.dil içinde sabitler; böylece gelecekteki bir derleyici güncellemesi eski kaynağın anlamını sessizce değiştiremez. dil morfoloji --uyumluluk, zee-tr-1in yayımlanmış semantic SHA-256 kaydını gösterir. Bu kayıt değiştirilemez; farklı davranış zee-tr-2 gibi yeni profil adı ister (K-122/spec-13). İkinci bir compiler için profil tablosu, sıralı bütün kök+ek çözümleri, A001/A002 kararları ve kanonik üretim örnekleri Rust'tan bağımsız JSON conformance korpusundadır (K-123).

3. Sormak

zee
"Adın ne?" diye sor
"Merhaba " ile yanıt yaz

Cevap her zaman yanıt adındadır. Sayı gerekiyorsa: yanıtın sayısı. Cevabın sayı olacağından emin değilsen §12'deki dene kalıbına bak.

4. Aritmetik

Genitif kalıp — Türkçedeki gibi "ikisinin toplamı":

zee
toplam 3 ile 7 nin toplamı olsun
fark 10 ile 4 ün farkı olsun
çarpım fiyat ile adedin çarpımı olsun
bölüm sayının 2 ye bölümü olsun

Cümle biçimleri de var:

zee
toplamı notla artır
sayacı 1 azalt
ortalamayı toplamı adede böl

Kalan (mod) da okul diliyle: 17 nin 5 e bölümünden kalanı → 2. Kalan hiç negatif olmaz (okul kuralı, K-046).

TamSayı gerektiğinde Ondalığa kendiliğinden genişler; tersi bilinçlidir: ondalığın tam kısmı, ondalığın yuvarlanmışı. Para gösterimi: tutarın kuruşlusu → "1824,50"; binlikli: tutarın binlikli kuruşlusu → "1.234.567,89" (Türk yazımı, K-075). Her değerin resmî metin hali: sayının metni → "42" (K-066).

İfadeler nasıl bağlanır?

Günlük kullanımda öncelik tablosu ezberlemen gerekmez. Dilin kesin düzeni, küçük parçadan büyük cümleye şöyledir: temel değer → özellik/erişim → işlem çağrısı → aritmetik → metin birleştirme → karşılaştırma → ve/veya. Örneğin 2 için biri ekle ile 4 ün çarpımı önce çağrıyı, sonra çarpımı kurar.

Bugün tanımlanmamış iki uzun ifadeyi parantezle zorlamak yerine sonucu bir ada bağla ve sonraki satırda kullan. ve ile veya aynı koşulda karışmaz; dil gizli öncelik uydurmaz. Bu büyüme sözleşmesinin ayrıntısı RFC-0021 ve spec/20 içindedir.

5. Koşullar

Koşul da yüklem-sonlu: ...se/...sa ile biter.

zee
yaş 8 veya daha büyükse
    "Programlamaya başlayabilirsin!" yaz
değilse
    "Biraz daha oyun zamanı" yaz

Zincir: değilse tahmin gizliden büyükse ... — else-if. Bağlaçlar: ve / veya (aynı koşulda karıştırmak S030 hatasıdır: belirsizlik dile giremez; basamakla). Olumsuzlama: ... değilse. Sık koşullar: çiftse/tekse, boşsa, içeriyorsa, eşitse, küçükse/büyükse. Mantıksal bir ad tek başına koşuldur: hazır ise / hazır değilse (K-044).

6. Döngüler — dört tane

zee
10 kez tekrarla
    "Merhaba" yaz

1 den 100 e kadar her sayı için        # 5 ten 1 e: geri sayar (K-068)
    sayı çiftse
        sayıyı yaz

sayaç 0 dan büyük olduğu sürece
    sayacı 1 azalt

bildi doğru olana kadar tekrarla
    "Tahminin?" diye sor
    ...

Sayı sabitine gelen ek ayrı yazılır: 1 den, 100 e (K-011). Döngü gövdesinde doğan ad gövdeyle ölür (blok kapsamı, K-034); dıştaki ada atama kalıcıdır — biriktirme böyle yapılır.

7. Listeler

zee
sayılar 3, 7, 1, 9 listesi olsun
sayılara 5 ekle

"Adet: " ile sayıların adedi yaz
"İlk: " ile sayıların ilki yaz
"Son: " ile sayıların sonu yaz

her sayı için
    sayıyı yaz

her sayı için gezerken listeyi örtük çoğuldan bulur: sayı → sayılar (K-013). Döngü adı öğenin yazılabilir imlecidir; yeniden bağlarsan kaynak listedeki aynı sıra değişir (K-093):

dil
her sayı için
    sayı 0 olsun

sayıların json metni yaz       # [0,0,0,0,0]

zee değerleri bağımsız kopyalardır: yedek sayılar olsun sonrasında yedeği değiştirmek asıl listeyi değiştirmez. Gezme sırasında kaynak kabın kendisini büyütmek, silmek, yeniden bağlamak veya aynı kaynağı iç içe gezmek T053'tür; değişiklikleri ayrı listede toplayıp gezme bitince uygula. Bu tek kural sıra kaymasını ve “hangi öğeye geri yazıldı?” belirsizliğini engeller.

Süzme + biriktirme:

zee
geçenler boş liste olsun
her not için
    not 50 veya daha büyükse
        geçenlere notu ekle

Sıralama ve arkadaşları (K-056/058):

zee
sıralı adların sıralanmışı olsun    # Metinler TÜRK ALFABESİYLE sıralanır
ters sıralının tersi olsun
sayılarda 5 varsa                   # liste üyeliği
    "beş listede" yaz
sayılardan 5 i sil                  # silme — yoksa sessiz (K-059)
defterden "elma" yı sil

Bir listenin bütün öğeleri aynı türdendir (T011). boş listenin öğe türü İLK eklemeyle belli olur (K-045): adlara "Zeynep" ekle → metin listesi. Eklemeden okumaya kalkarsan derleyici "önce öğe ekle" der.

8. Sözlükler

zee
yaşlar boş sözlük olsun
yaşların "Ayşe" değeri 10 olsun

yaşlarda "Ayşe" varsa
    yaşların "Ayşe" değeri yaz

yaşlardaki her ad için
    ad ile ": " ile yaşların ad değeri yaz

Sıra korunur: eklediğin sırayla gezersin (determinizm). boş sözlükün değer türü de ilk atamayla belli olur (K-045) — metin değerli şifre defterleri serbest (bkz. projeler/gizli-dil.dil).

9. Metin işlemleri

zee
cümle "Türkçe düşün, Türkçe yaz" olsun

cümlenin uzunluğu yaz
cümlenin büyük harflisi yaz
cümlenin küçük harflisi yaz

cümle "Türkçe" içeriyorsa
    "Geçiyor" yaz

her kelime için        # cümlenin kelimeleri listesinden
    kelimeyi yaz

Büyük/küçük dönüşümü Türkçe kurallıdır: İ↔i, I↔ı.

Metin cerrahisi (K-053):

zee
parçalar satırın ";" ile parçaları olsun      # bölme (boş ayraç = harflere)
birleşik parçaların " ve " ile birleşmişi olsun
yeni cümlenin "kedi" yerine "köpek" değişmişi olsun
temiz cümlenin kırpılmışı olsun
harfler adın harfleri olsun                   # Liste<Metin>

dosya ".dil" ile bitiyorsa
    "zee kaynağı" yaz

10. İşlemler

Tanım işlem ile başlar; parametreler gövdenin başında ... al satırlarıdır; değer döndür ile çıkar. Çağrı: argümanlar + için/ile + işlem adı.

zee
işlem karesini hesapla
    sayıyı al
    sonucu sayı ile sayının çarpımı olsun
    sonucu döndür

kare 4 için karesini hesapla olsun

Çok parametre: ve ile ayrılır, her dilim tam bir ifade olabilir (K-038):

zee
"Ayşe" ve 10 ile selamla
tabanın tam kısmı için yuvarla

Başlangıçta tür yazmak gerekmez; bu durumda imza çağrıdan çıkarılır. Birim, paket ve uzun ömürlü API'de ise tam sözleşme zorunludur:

zee
işlem yarısını bul
    sayıyı Ondalık olarak al
    Ondalık döndürür
    sonuç sayının 2 ye bölümü olsun
    sonucu döndür

Açık imzalı gövde hiç çağrılmasa bile denetlenir; imza sonraki çağrıyla değişmez. Değer üretmeyen public işlem değer döndürmez yazar. Bildirilen dönüş bütün gövde yollarıyla uyuşur ve hiçbir değer yolu sessizce sona düşemez (T039–T042, K-086). TamSayı, Ondalık beklenen çağrıda hem statik olarak hem runtime değeriyle Ondalığa genişler. Ondalık listesi, Metin sözlüğü, TamSayı seçeneği, Metin sonucu ve yapı adları geçerli tür yazımlarıdır. v1 public modeli bilinçli olarak monomorfiktir. İşlem çağrıdan sonra da tanımlanabilir (adlar ön-taranır).

Özyineleme

zee
işlem faktöriyelini hesapla
    sayıyı al

    sayı 1 den küçükse
        1 döndür
    bir_eksiği sayı ile 1 in farkı olsun
    alt bir_eksiği için faktöriyelini hesapla olsun
    sonucu sayı ile altın çarpımı olsun
    sonucu döndür

Kural: temel durum önce — özyinelemeli çağrıdan önce en az bir dal değer döndürmüş olmalı (T035). Karşılıklı özyineleme serbesttir. Derinlik 500'ü aşarsa Türkçe tanı gelir (C019), makine taşmaz.

11. Seçenek: değer var ya da yok

null yok; "olmayabilir" bir türdür. yok döndür içeren işlem Seçenek üretir:

zee
işlem ilk çift sayıyı bul
    sayıları al
    her sayı için
        sayı çiftse
            sayıyı döndür
    yok döndür

bulunan sayılar için ilk çift sayıyı bul olsun

bulunan varsa
    "Bulundu: " ile bulunanın değeri yaz
değilse
    "Çift sayı yok" yaz

bulunanın değeri yalnız varsa dalında (ya da yoksanın değilse dalında) yazılabilir — dal dışında derleme hatasıdır (T036). Boş değeri açmak diye bir çalışma hatası bu dilde yoktur.

12. Sonuç: başarabilir ya da başaramaz

Beklenen hatalar ... dene ile Sonuç'a dönüşür:

zee
sonuç "veriler.txt" dosyasını okumayı dene olsun

sonuç başarılıysa
    sonucun değerini yaz
değilse
    "Okunamadı: " ile sonucun hatası yaz

yanıtın sayısını almayı dene — kullanıcı girdisini güvenle sayıya çevirir. Kendi işleminden hata döndürmek: "sıfıra bölünmez" hatasını döndür. Bu eski biçim aynı mesajı göstermeye devam eder; arka planda GENEL kodlu yapılandırılmış Hata üretir. Profesyonel biçim kod, neden ve veri taşır:

zee
bilgi boş sözlük olsun
bilginin "dosya" değeri "ayarlar.dil" olsun
"AYAR_OKUNAMADI" kodlu "Ayarlar yüklenemedi" hatasını alt_hata nedeniyle bilgi verisiyle döndür

Başarısız dalda hata sonucun hatası olsun denebilir. Ardından hatanın kodu, hatanın mesajı, hatanın nedeni (Seçenek\<Hata\>) ve hatanın verisi okunur; kod göre / ise ile eşlenebilir. hata yaz yalnız anlaşılır mesajı gösterir, hatanın json metni bütün zinciri taşır. değeri/hatası erişimi Seçenek'teki gibi daraltmayla korunur (T036).

13. Yapılar

zee
yapı Öğrenci
    ad Metin
    yaş TamSayı

ayşe yeni Öğrenci olsun
ayşenin adı "Ayşe" olsun
ayşenin yaşı 10 olsun

Alan erişimi iyelik ekiyle: ayşenin adı.

Yapı LİSTELERİ kayıt tablosudur (K-060):

zee
öğrenciler boş liste olsun
öğrencilere ayşeyi ekle          # öğe türü: Öğrenci

her öğrenci için
    öğrencinin adı yaz

öğrencilerin json metni yaz      # [{"ad":"Ayşe",...},...]

her öğrenci için                 # gezerken değiştir → listeye yansır (K-074)
    öğrencinin yaşı 11 olsun

Alan yazma ile öğrenci başka_öğrenci olsun yeniden bağlaması aynı değer-sonuç kuralına tabidir: turun son öğrenci değeri kaynak listedeki aynı sıraya geri yazılır. Önceden başka ada alınmış liste/yapı kopyaları değişmez.

14. Desen eşleştirme

zee
şekle göre
    "daire" ise
        "Köşesi yok" yaz
    "kare" ise
        "4 köşesi var" yaz
    değilse
        "Bu şekli tanımıyorum" yaz

15. Test yazmak

Testler dilin parçasıdır; dil dene dosya.dil koşar, playground da koşar:

zee
test "kare doğru hesaplanır"
    kare 4 için karesini hesapla olsun
    kare 16 ya eşit olmalı
    kare 17 ye eşit olmamalı        # olumsuz doğrulama (K-071)
    çıktı "16" içermeli             # metin içerme doğrulaması

Testler taze ortamda ve hermetik IO ile koşar: rastgelelik, saat ve dosyalar test dünyasından gelir — aynı test her makinede aynı sonucu verir. Tohum, sanal saat ve sahte dünya davranışı zee-io-1 profilinde sürümlüdür.

16. Dosyalar, CSV, JSON

zee
satırlar "siir.txt" dosyasının satırları olsun
"günlük.txt" dosyasına "Bugün hava güzeldi" yaz
"günlük.txt" dosyasına "Yarın da güzel olsun" ekle

tablo "notlar.csv" dosyasından okunan tablo olsun
tablodaki her satır için                       # hücreler METİN (K-062)
    puan satırın "not" değerinin sayısı olsun  # sayıya bilinçli çevir
    toplamı puanla artır

kişi "kisi.json" dosyasından okunan veri olsun
"Ad: " ile kişinin "ad" değeri yaz

"veri.json" dosyasına kişinin json metni yaz   # yazma (K-054)
"yedek.csv" dosyasına tablonun csv metni yaz   # CSV yazma (K-058)

Gerçek dosya sisteminde yaz ve ekle K-084/K-128/RFC-0016 ile atomiktir: okuyucu yarım dosya görmez, iki zee sürecinin eklediği satırlar kaybolmaz ve commit öncesi hata eski içeriği korur. Var olan normal dosyanın Unix mode/uid/gid ve desteklenen ACL/xattr'ı; Windows DACL/security/named stream metadata'sı korunur. Sembolik bağ ve sessiz metadata kaybı reddedilir. Runtime aynı klasördeki gizli .zee-yazma-kilidi dosyasını kendine ayırır.

Kaynak ve çalışma tüketimi K-129/K-130/K-131/K-132/RFC-0025 güvenli profilindedir. Tek kaynak 8 MiB/1 milyon token; çalışma 10 milyon cümle adımı, 500 çağrı derinliği, 1 milyon koleksiyon öğesi, 1.024 görev ve 16 MiB/100 bin çıktı olayı sınırı taşır. Tek metin 16 MiB, saklanan değer tahsisleri yaklaşık 64 MiB ve süreç-geneli ağ bağlantıları 64 ile sınırlıdır. Aşım sessiz kesilmez; S045, C019, C023 veya C024 tanısı ya da ağ katmanında kontrollü red verir. HTTP/ağ, oturum, IO izi, LSP, paket/registry, tanı ve kalıcı dosya limitleri aynı değişmez profilin domain görünümleridir; kullanıcı bunları yükseltemez. LSP yanıtları da JSON kurulurken 8 MiB'ta kesilir; editör süreci dev rename veya tanı sonuçlarında sınırsız ara metin üretmez.

17. Tarih, saat, süre

zee
bugün bugünün tarihi olsun
"Yıl: " ile bugünün yılı yaz
yarın bugünün 1 gün sonrası olsun

yarım saniye bekle

Süre birinci sınıftır: 5 saniye, yarım saniye.

Playground'da görünen tohum zee-io-1 profilini besler; aynı tohum ve aynı rastgele çağrı sırası her platformda aynı diziyi verir. Takvim saati ile deadline için kullanılan, beklemeyle ilerleyen tekdüze saat ayrıdır. Bu rastgelelik oyun/simülasyon içindir; güvenlik belirteçleri OS CSPRNG'si kullanır.

18. Ağ ve eşzamanlılık

Proje dış dünyaya kapalı başlar. Public HTTPS için proje.dil:

text
yetkinlikler "ağ" listesi olsun
ağ_hedefleri "https://api.example.com" listesi olsun

Yerel örnekte düz HTTP ve loopback için listede hem ağ hem yerel-ağ, hedefte tam http://127.0.0.1:8081 origin'i bulunmalıdır.

zee
cevap "http://127.0.0.1:8081/durum" adresinden gelen yanıt olsun
"Durum: " ile cevabın durum kodu yaz

8080 kapısında sunucu başlat
GET "/durum" adresine istek geldiğinde
    "çalışıyor" yanıtını gönder

GET "/hazir" adresine istek geldiğinde
    "hazır değil" yanıtını 503 durumuyla gönder

Özel HTTP durumu yalnız 100..599 aralığında kaynakta yazılı bir tam sayı olabilir. Değişkenden/dinamik ifadeden durum üretmek V1'de bilinçli olarak kapalıdır; normal yanıtını gönder 200 davranışını korur.

Gerçek TCP dinleyicisi production sözleşmesi değildir ve güvenli varsayılanla kapalıdır. Yalnız localhost eğitim/prototipi için açıkça dil çalıştır --deneysel-web program.dil denir; CLI görünür uyarı verir. Native istemci K-127 ile rustls tabanlı HTTPS kullanır; Zee TLS'yi elle yazmaz. Exact şema+host+port allowlist'ini ve DNS sonrası bütün IP'leri denetler; redirect/proxy kapalı, private/loopback ayrıca izinli, metadata/link-local daima yasaktır. Deadline yazılmasa bile 30 saniyede durur; 64 KiB başlık ve 8 MiB toplam yanıt zarfını aşamaz. Ayrıntı: yetkinlik ve ağ güvenliği.

Deneysel eşzamanlılık ve süre yüzeyi:

zee
eşzamanlı olarak
    profil "Ayşe" için profili getir
    faturalar "Ayşe" için faturaları getir

hepsini bekle
profil yaz

5 saniye içinde
    veri "http://127.0.0.1:8081/rapor" adresinden gelen yanıt olsun
yetişmezse
    "Zaman aşımı, sonra tekrar dene" yaz

Görev adlarına hepsini bekleden önce erişim derleme hatasıdır (T033). K-090 ile hepsini bekle gerçek bir işbirlikli birleştirmedir. Görevler tek iş parçacığında kaynak sırasıyla ilerler; bekleye gelen görev uyurken hazır kardeşi çalışır. Örneğin 2 ve 1 saniyelik iki görev toplam 2 saniyede biter; aynı girdiler aynı çıktı sırasını verir ve data race oluşmaz. İlk yönetilmemiş görev hatası bekleyen kardeşleri iptal eder. Her grup aynı sözcüksel kapsamda tek hepsini bekle ile kapanır; aksi T051'dir. K-085 son tarihi bütün görev ağacına yayılır ve yalnız doğru yetişmezse sahibi çalışır. K-133 dış etkileri tam çağrı öncesi yeniden denetler; HTTP görevi scheduler'a sıra verdikten sonra kalan süreyi tazeler ve dolmuş isteği başlatmaz. Ayrıntı: RFC-0011, spec/09 ve spec/14. K-124 ile çıktı/ortak IO sırası, sanal süre, sonuç bağları ve iptal sonrası etki yokluğu zee-esz-1 kimliği altında derleyiciden bağımsız conformance korpusuna bağlandı. Gelecekte çok çekirdek kullanımı yalnız bu gözlemleri değiştirmeyen bir iç optimizasyon olabilir.

Uygulama eylemi ve web adaptörü (K-087): iş kuralı HTTP bilmeyen, açık imzalı bir eylemdir. Aynı eylem CLI, web, görev ya da test bağlamından çağrılır. Rota yöntemi açıkça bağlar; GET/HEAD üzerinden ulaşılabilen yazma derlemede reddedilir. Form ve sorgu verisi örtük istek sözlüğündedir:

zee
eylem notu kaydet
    notu Metin olarak al
    değer döndürmez
    "notlar.txt" dosyasına notu ekle

POST "/kaydet" adresine istek geldiğinde
    "yönetici" yetkisi gerekli
    "not" alanı gerekli
    yeni isteğin "not" değeri olsun
    yeni ile notu kaydet
    "/" adresine yönlendir

# listede: satırın html güvenlisi  ← kullanıcı verisi kaçışlanır

Her eylem çalışma hatasında ya da başarısız Sonuç dönüşünde dosya savepoint'ini geri alır. Süreç çökmesinde çok-dosyalı tek commit sözü yoktur; dosya başına K-084 atomikliği geçerlidir. K-134'te rota yanıtı, çerezleri ve sunucu oturum mutation'ı istek başarıyla bitene kadar tamponludur. Timeout, runtime/socket hatası veya yanıtsız rota bunları birlikte geri alır; başarı yanıtın socket'e yazılmasıyla commit olur. Ayrıntı: spec/11 ve spec/12.

Önekli rota (K-055/K-087): GET "/yazi/" önekli adrese istek geldiğinde — kimliği metinden çıkar: kimlik yolun "/yazi/" yerine "" değişmişi olsun.

Güvenli oturum profili (K-088): form GET'i sunucu oturumuna bağlı CSRF belirteci üretir; giriş Argon2id doğrular ve oturum kimliğini döndürür:

zee
GET "/giris" adresine istek geldiğinde
    csrf csrf belirteci olsun

POST "/giris-yap" adresine istek geldiğinde
    herkese açık
    "parola" alanı gerekli
    verilen parola_özeti ile doğrulanıyorsa
        "Zeynep" kullanıcısını "yönetici" rolüyle oturuma al

POST "/cikis" adresine istek geldiğinde
    oturum gerekli
    oturumu kapat

GET "/panel" adresine istek geldiğinde
    oturum gerekli
    kullanıcı oturumun "kullanıcı" değeri olsun
    rol oturumun "rol" değeri olsun

Unsafe yöntemlerde _csrf otomatik zorunludur. Production kipinde dil çalıştır --web-proxy https://panel.example --web-worker-port 18091 ... kullanılır; runtime yalnız loopback'teki HTTPS proxy'ye ve onun kurduğu tek-hop Forwarded kimliğine güvenir. girisli-panel.dil tam akışı, panel-not-defteri.dil ise kimliksiz ama CSRF korumalı temel formu gösterir. K-106'nın 4096 toplam/1024 anonim kayıt kotası ve mutlak 10/30 dakika ömrü korunur. K-137'de production oturumu, revoke/expiry ve endpoint/CSRF/Argon2id oran sayaçları proje kökündeki kalıcı ortak depoya taşındı. V1 kapasitesi, aynı depoyu paylaşan farklı loopback portlu N ayrı tek-worker süreçle büyür; çok-hostlu harici backend henüz vaat değildir. K-139'da CLI origin'i, Host, Forwarded host ve unsafe Origin ortak AgHedefi kimliğine bağlandı; runtime hem sabit loopback bind'i hem kabul edilen loopback peer'i doğrular. K-140'ta gerçek TCP isteği yalnız CRLF, origin-form, tek Content-Length ve exact UTF-8 gövde kabul eden byte parser'a bağlandı; chunked/TE, obs-fold, NUL, duplicate uzunluk ve HTTP pipelining desteklenmez. K-185'te geçerli sunucu oturumunun kullanıcı ve rolü rota içindeki oturum sözlüğüne açıldı. Anonim istekte sözlük boştur; istemci başlığı/formu/çerezi onu dolduramaz ve oturum sırrı ile CSRF değeri uygulamaya verilmez. Kurulum ve güven sözleşmesi [web production profilinde](web-production-profili.md) açıklanır.

Parola özeti, iki adımlı doğrulama, e-posta ve görsel (K-210/ADR-083):

zee
özet parolanın argon2 özeti olsun            # Argon2id PHC; kriptografi yetkinliği
parola özet ile doğrulanıyorsa
    "giriş tamam" yaz

gizli yeni totp anahtarı olsun                 # 160 bit Base32; otpauth://totp/... içinde kullan
kod gizli anahtarıyla doğrulanıyorsa           # RFC 6238, ±30 saniye penceresi
    "ikinci adım tamam" yaz

sonuç alıcı konu gövde ile ileti göndermeyi dene olsun   # SMTP; geri alınamaz → eylemde T048
sonuç alıcı konu gövde ile bağlantı üzerinden ileti göndermeyi dene olsun   # SMTP bağlantısı değerden (panel ayarı)
panel_guvenlik rotalarını kullan                        # birimin rotaları bu satırın yerine sırayla girer (K-211)
form_html görünüm olsun                                  # tipli HTML ağacı; metin/öznitelik kaçışlı, `ham` kaçışsız (K-212)
    form method "post" action adres
        input type "email" name "eposta" value eposta
sifreli parolanın gizli şifrelenmişi olsun            # XChaCha20-Poly1305; anahtar gizli_anahtar_değişkeni'nden
çözüm sifreli gizli çözmeyi dene olsun                 # Metin Sonucu; anahtar farklı/veri bozuksa başarısız
sonuç başarısızsa
    sonucun hatası yaz

bayt "buyuk.jpg" görselini "kucuk.webp" dosyasına 1600 piksele küçültmeyi dene olsun   # başarıda yazılan bayt

E-posta için proje bildirimi `e_posta_bağlantı_değişkeni "UYGULAMA_SMTP_URL" olsun der; ortam değişkeni smtps://kullanici:parola@sunucu:465?from=gonderen@alan&name=Ad` taşır ve sunucu ağ_hedefleri içinde smtps://sunucu:465 olarak listelenir. Hermetik testlerde özet/anahtar tohumludur, TOTP saati sabit zamandır, e-posta eposta_kutusuna düşer, görsel sahte dosya sisteminde küçültülür.

19. Fiziksel dünya (ESP32)

Gerçek projede bu yüzey yetkinlikler "donanım" listesi olsun bildirimi ister; çocuk profili donanımı kapalı tutar.

zee
kapı açıksa
    kırmızı ışığı yak
değilse
    yeşil ışığı yak

Donanım yokken simülatörle çalışır; testte sensörler sahtedir.

20. Birimler

Dosya = birim. hesap_araclari.dil içindeki işlemler:

zee
hesap_araclari birimini kullan

öde etiket için kdvli fiyatı hesapla olsun

Tanımlar görünür, birimin üst düzey cümleleri kapsüllüdür; ad çakışması sessiz gölgelemez, hatadır (A008).

Projeler arası paylaşım pakettir. Uygulamanın proje.dil bildirimi:

text
yerel_bağımlılıklar "../hesap" listesi olsun

Bağımlı projenin adı hesap ise uygulama kaynağı:

text
hesap paketini kullan

sonuç toplam ver olsun
sonucu yaz

Listeyi güvenli biçimde eklemek için dil ekle ../hesap kullanılır: komut yeni grafiği yazmadan önce çözer, yorumları korur, yolları sıralar ve kilidi aynı işlemde yeniler. dil kilitle . ise var olan doğrudan ve geçişli yerel paketleri proje.kilit içinde göreli yol, sürüm ve SHA-256 kaynak özetiyle sabitler. Yalnız doğrudan bildirilen paket kullanılabilir; geçişli bağımlılığa gizlice uzanılmaz. Paket içindeki birimler kendi kaynak klasöründen çözülür ve paketin üst düzey cümleleri de birimlerde olduğu gibi kapsüllüdür (K-078). Dışa açılan bütün işlemler parametre ve dönüş türünü kaynakta taşır; çağrı sırası paket API'sinin anlamını değiştiremez (K-086/spec-10).

Ana kaynağın başlangıç düzeyi <ad> al işlemlerinde de K-121 ile bütün erişilebilir çağrı kısıtları gövde ve HIR üretiminden önce birleştirilir. TamSayı+Ondalık Ondalığa genişler; skaler, sayısal kapsayıcı ve çok parametreli çağrılarda kaynak sırası yerel işlem imzasını değiştiremez (spec/04).

dil paketler . grafiğin doğrudan/geçişli ayrımını, sürümünü, göreli yolunu ve kilit özetini görünür kılar. dil çıkar hesap . yalnız doğrudan paketi kaldırır; ana projenin herhangi bir kaynağında hesap paketini kullan kalıyorsa P010 verir ve hiçbir dosyayı değiştirmez. Başarılı kaldırmada bildirim ile kilit birlikte güncellenir; başka bir paketin bağımlılığı olan paket grafikte geçişli olarak kalabilir (K-080).

Yayınlanabilir bir proje dil anahtar üret ve dil paketle ile deterministik .zep, SPDX SBOM, SLSA provenance ve Ed25519 imzalı bildirim üretir. Dosya sistemi yolları NFC'ye kanoniklenir; normalizasyon çakışması, Unicode ayraç benzerleri ve görünmez bidi yolları reddedilir. Üç Tier-1 platformdaki byte fixture'ı ve saldırı korpusu .zep conformance rehberinde açıklanır (K-117/ADR-028/spec-18).

K-135 registry istemci çekirdeği bu yayınları yalnız HTTPS originli, redirectsiz ve DNS sonrası public-IP denetimli statik aynadan alır. Root rotasyonu ile timestamp/snapshot/targets ve dört yayın dosyası tamamen doğrulanmadan hiçbir nesne kullanılabilir cache'e girmez. Cache salt-okunur SHA-256 adreslidir; kalıcı sürüm+özet durumu atomik karşılaştır-ve-değiştir ile rollback'e kapalıdır. Çevrimdışı açılış her nesneyi yeniden doğrular ve eksik/bozuk cache'i P016 ile reddeder. Bu çekirdeğin proje.dil, kilit ve kullanıcı CLI yüzeyi K-136'da tamamlandı. Bildirim registry, ağ dışı sabit registry_kök_sürümü + registry_kök_özeti ve exact uzak_bağımlılıklar alanlarını birlikte taşır. İlk ekleme örneği:

text
dil ekle ö[email protected] . --registry https://registry.example \
  --kök 1@sha256:<64-küçük-hex>

proje.kilit v3 root/metadata/yayıncı/dört yayın özetini ve gerekçeli yanked/kritik kabulünü sabitler. dil kilitle --çevrimdışı yalnız cache'i, dil paketler varsayılan ağsız görünümü, dil paketler --yenile açık ağı kullanır. Normal çalıştırma, denetleme, test ve LSP sessiz ağ açmaz. Doğrulanmış .zep kaynakları .zee/paketler/sha256/<özet> altında atomik, exact ağaç doğrulamalı ve salt-okunur kurulur (K-136/spec-07/19).

Gömülü standart kitaplık (RFC-0014, deneysel): matematik (mutlak, üs, tam karekök, obeb, okek), liste_araclari (toplam, uçlar, ortalama) ve metin_araclari (tersi, ünlü sayımı, baş harf) ve sozluk_araclari (en çok geçeni bul) derleyicinin içindedir — kurulum gerektirmez, playground'da bile çalışır:

zee
matematik birimini kullan

x 48 ve 36 ile obebini hesapla olsun

21. Komut satırı

zee
argümanlar komut satırından gelenler olsun

argümanlar boşsa
    "Kullanım: selamla <isim> ..." yaz
    programı 2 ile bitir      # çıkış kodu kabuğa gider (K-069)

her argüman için
    "Merhaba " ile argüman yaz

22. Hata aldığında

Her tanı: kod + Türkçe açıklama + konum + öneri. Örnek:

zee
HATA T036
"deneme" başarısız olabilir: değeri ancak "başarılıysa" dalında alınır.
Öneri: Önce kontrol et: deneme başarılıysa
Ayrıntı için: dil hata T036

K-126/ADR-030 ile parser'ın ürettiği bütün yaprak ve bileşik ifadeler kesin satır+sütun+uzunluk taşır. Tür/checker tanısı eski 1:1 zarfına düşmek yerine gerçek ifadeyi işaretler; Türkçe karakterlerde sütun byte değil karakter cinsindedir.

dil hata <kod> her kodu açıklar; katalog: hata-katalogu.md.

23. Araç kutusu

KomutNe yapar
dil yeni <ad>testli başlangıç projesi
`dil çalıştır <dosya\proje>`dosyayı ya da proje.dil taşıyan klasörü çalıştırır
`dil çalıştır --güvenli <dosya\proje>`çocuk modu: ağ kapalı, dosyalar klasörle sınırlı
dil iz kaydet <iz> <program> [argümanlar]gerçek koşunun bütün runtime IO protokolünü atomik kaydeder
dil iz oynat <iz> <program>kaydı dış etki uygulamadan birebir yeniden oynatır
`dil dene <dosya\proje>`testleri koşar
`dil biçimle <dosya\proje>`tek kaynağı veya bütün projeyi resmi biçime getirir
`dil denetle <dosya\proje>`çalıştırmadan bütün hataları listeler (--json)
dil göçür [proje]bildirilmiş yerel PostgreSQL migration'larını uygular
dil hata <kod>hata kodunu açıklar
dil belge <birim>birimin işlemlerini listeler
`dil morfoloji [kelime\--uyumluluk]`sürümlü ek tablosunu, bütün kök+ek çözümlerini veya immutable semantic kaydı gösterir

IO izi kullanıcı girdisi, dosya/ağ gövdesi, argüman, çerez veya token taşıyabilir; hex alanları şifreli değildir. *.zee-io-izi Git dışında tutulur ama yine de özel veri gibi saklanmalıdır. Kayıt, replay ve sınırların tamamı IO izi rehberindedir.

Editör desteği: dillsp — tanılar, hover, semantic kimliğe bağlı tanıma git, kapsam güvenli morfolojili yeniden adlandırma (F2) ve dış tanımda eksik düzenlemeyi reddeden tek-belge güvenlik sınırı (editors/; semantic sözleşme). Gelen tek JSON-RPC çerçevesi 8 KiB başlık/8 MiB gövde; JSON 128 iç içelik/100 bin düğüm sınırı taşır. Geçersiz Unicode, kuralsız RFC 8259 sayısı ve duplicate alan fail-closed reddedilir. Sayısal kimlik binary float'a dönüşmeden kayıpsız döner; parse error -32700, bozuk request -32600, bilinmeyen method -32601 ve bozuk params -32602 olarak ayrılır. Bakım ayrıntısı: LSP JSON-RPC profili. Kurulumsuz deneme: playground.


Sözdiziminin neden böyle olduğunu merak edersen: her kararın gerekçesi kararlar/gunluk.md'de, tasarımın tamamı rfcs/ altında.

Kaynak: docs/dil-turu.md · Bütün belgeler