İçeriğe geç
zeev1.0.0-rc.1

Dil turu

Zee'nin çalışan yüzeyi, kolaydan zora. Buradaki her örnek gerçek derleyiciden geçer; Çalıştır ile tarayıcıda dene.

Okuma anahtarı

Zee'de ayrılmış anahtar kelime yoktur. Cümlenin ne yaptığını son kelimesi, yani yüklemi söyler: yaz, olsun, tekrarla, döndür. Türkçenin yüklem-sonlu yapısı dilin ayrıştırma kuralıdır. Bu sitedeki renklendirme de yüklemi vurgular.

okuma.dilÇalıştır ▶
"Dünyaya merhaba" yaz

isim "Ayşe" olsun
"Benim adım " ile isim yaz

Değerler ve akış

Değerler

Ad olsun ile bağlanır; türü çıkarılır ve sonradan değişmez. Ondalık bitişik virgülle yazılır ve onluk aritmetikle hesaplanır.

örnek.dilÇalıştır ▶
ad "Zeynep" olsun
yaş 7 olsun
boy 1,22 olsun
hazır doğru olsun
"Merhaba " ile ad yaz
0,1 ile 0,2 nin toplamı yaz

Koşullar

Koşul da yüklemle biter: -se/-sa. değilse ile zincirlenir; ve ile veya aynı koşulda karışmaz.

örnek.dilÇalıştır ▶
yaş 7 olsun
yaş 8 veya daha büyükse
    "Programlamaya başlayabilirsin!" yaz
değilse
    "Biraz daha oyun zamanı" yaz

Döngüler

Dört döngü: kez tekrarla, aralıkta her … için, olduğu sürece ve olana kadar tekrarla. Sayıya gelen ek ayrı yazılır: 1 den.

örnek.dilÇalıştır ▶
3 kez tekrarla
    "Merhaba" yaz

1 den 10 a kadar her sayı için
    sayı çiftse
        sayıyı yaz

Veri yapıları

Listeler

her sayı için listeyi örtük çoğuldan bulur: sayı → sayılar. Metinler Türk alfabesine göre sıralanır.

örnek.dilÇalıştır ▶
sayılar 3, 7, 1, 9 listesi olsun
sayılara 5 ekle
"Adet: " ile sayıların adedi yaz

sıralı sayıların sıralanmışı olsun
sıralının json metni yaz

Türkçe harfler

Büyük/küçük harf dönüşümü Türkçe kurallıdır: ı → I, i → İ. Pek çok dilde bozulan bu kural Zee'de doğrudur; metinler de Türk alfabesine göre sıralanır.

örnek.dilÇalıştır ▶
söz "ılık ılık esen rüzgâr" olsun
sözün büyük harflisi yaz

ad "İSTANBUL" olsun
adın küçük harflisi yaz

Sözlükler

Ekleme sırası korunur; gezme her çalışmada aynı sırayı verir.

örnek.dilÇalıştır ▶
plakalar boş sözlük olsun
plakaların "İstanbul" değeri 34 olsun
plakaların "Ankara" değeri 6 olsun
plakaların "İzmir" değeri 35 olsun

plakalardaki her şehir için
    şehir ile " → " ile plakaların şehir değeri yaz

Yapılar

Alan erişimi iyelik ekiyle yapılır: kitabın adı. Yapı listeleri kayıt tablosudur ve doğrudan JSON'a dönüşür.

örnek.dilÇalıştır ▶
yapı Kitap
    ad Metin
    yazar Metin
    yıl TamSayı

kitap yeni Kitap olsun
kitabın adı "Çalıkuşu" olsun
kitabın yazarı "Reşat Nuri Güntekin" olsun
kitabın yılı 1922 olsun

raf boş liste olsun
rafa kitabı ekle
rafın json metni yaz

İşlemler

Açık imzalı işlem

Parametreler gövdenin başında … al satırlarıdır, değer döndür ile çıkar. Çağrı Türkçe cümle gibidir: argüman + için + işlem adı.

örnek.dilÇalıştır ▶
işlem yarısını bul
    sayıyı Ondalık olarak al
    Ondalık döndürür
    sonuç sayının 2 ye bölümü olsun
    sonucu döndür

yarım 7 için yarısını bul olsun
yarım yaz

Desen eşleştirme

göre bir değeri dallara ayırır; değilse kalan durumları toplar.

örnek.dilÇalıştır ▶
şekil "kare" olsun

şekle göre
    "daire" ise
        "Köşesi yok" yaz
    "kare" ise
        "4 köşesi var" yaz
    değilse
        "Bu şekli tanımıyorum" yaz

Seçenek ve Sonuç

Zee'de null yoktur. Olmayabilen değer bir türdür, beklenen hata da bir değerdir.

Seçenek

yok döndür içeren işlem Seçenek üretir. bulunanın değeri yalnız varsa dalında okunabilir; dal dışında derleme hatasıdır.

örnek.dilÇalıştır ▶
işlem ilk çift sayıyı bul
    sayıları al
    her sayı için
        sayı çiftse
            sayıyı döndür
    yok döndür

bulunan 3, 8, 5 listesi için ilk çift sayıyı bul olsun

bulunan varsa
    "Bulundu: " ile bulunanın değeri yaz
değilse
    "Çift sayı yok" yaz

Sonuç

Beklenen hatalar … dene ile Sonuç'a dönüşür. Hata değeri kod, neden ve veri taşıyan yapılandırılmış bir zincirdir. Bu örnek girdi ister; çalışma alanındaki girdi kutusuyla dene.

yas.dil
"Yaşın kaç?" diye sor
sonuç yanıtın sayısını almayı dene olsun

sonuç başarılıysa
    "Sayı aldım: " ile sonucun değeri yaz
değilse
    "Bu bir sayı değil: " ile sonucun hatası yaz

Testler

Testler dilin parçasıdır. dil dene onları taze ortamda koşar; rastgelelik, saat ve dosyalar test dünyasından gelir, bu yüzden aynı test her makinede aynı sonucu verir.

faktoriyel.dilÇalıştır ▶
işlem faktöriyelini hesapla
    sayıyı TamSayı olarak al
    TamSayı döndürür

    sayı 1 den küçükse
        1 döndür
    bir_eksiği sayı ile 1 in farkı olsun
    alt bir_eksiği için faktöriyelini hesapla olsun
    sonucu sayı ile altın çarpımı olsun
    sonucu döndür

test "faktöriyel doğru hesaplanır"
    sonuç 5 için faktöriyelini hesapla olsun
    sonuç 120 ye eşit olmalı

sonuç 5 için faktöriyelini hesapla olsun
"5! = " ile sonuç yaz

Web

Yöntemli rotalar, kontrollü durum kodları, oturum, CSRF ve rol denetimi dilin yüzeyindedir. Yerelde dil çalıştır --deneysel-web ile denenir; üretimde Zee worker'ı TLS sonlandıran bir ters vekilin arkasında --web-proxy profiliyle koşar. Unix'te --web-isci-sayisi N aynı portta N işçi açar; oturumsuz GET rotası herkese açık önbelleklenebilir 300 saniye ile CDN önbelleğine izin verir.

sunucu.dil
8080 kapısında sunucu başlat

GET "/" adresine istek geldiğinde
    "Merhaba, web!" yanıtını gönder

GET "/durum" adresine istek geldiğinde
    "çalışıyor" yanıtını gönder

GET "/hazir" adresine istek geldiğinde
    "hazır değil" yanıtını 503 durumuyla gönder

Oturum yönetimi

Kullanıcının açık oturumları listelenebilir ve tek tek kapatılabilir. Liste ham çerez sırrını değil, SHA-256 özet kimliği ve zaman bilgisini taşır; iptal yalnız bu özet kimliği kabul eder. İkisi de web-oturumu yetkinliği ister ve istek transaction'ına bağlıdır.

oturumlar.dil
oturumlar kullanıcı ile web oturumlarını listelemeyi dene olsun
iptal kimlik ile web oturumunu iptal etmeyi dene olsun
Not: Tarayıcıdaki dersler ağ yetkinliği vermez; web örnekleri yerel kurulumda çalışır.

Yeni geliştirici araçları

17 Ekim 2026'dan beri geliştirme hattında. Son etiket v1.0.0-rc.1, geliştirme sürümü 1.0.0-dev; aşağıdaki gelişmeler son V1 yayını anlamına gelmez.

Editörde doğru konumlar

LSP; emoji gibi UTF-16'da iki birim tutan karakterlerden sonra tanı, tanıma gitme ve yeniden adlandırma konumlarını doğru eşler. Türkçe morfoloji ve sembol kimliği korunur. Artımlı HIR/tür denetimi ile tüm gerçek istemci kabulü açık işlerdir.

Proje ayarları ve derleme kimliği

zee.ayar sürümlü çalışma ayarlarını projede tutar. dil sürüm --json derlemenin kaynak kimliğini gösterir; yerel compiler seçici proje pinini doğrular.

Değiştirmeden denetle

dil biçimle --denetle dosyayı yazmadan biçim farkını bulur. dil göçür --durum ve dil göçür --kuru migration geçmişini ve bekleyen planı veritabanına yazmadan gösterir.

Yerel uygulama araçları

Site ve panel başlangıçları depodaki sablonlar/ klasöründen kopyalanır; yeni bir şablon CLI bayrağı gerektirmez. HTTP POST, kontrollü worker kapanışı, SQL işleri ve ekli SMTP e-posta yerel araç zincirindedir. HTML gövdesinin cid: ile başvurduğu görsel ekler iletiye gömülü gider (19 Ekim 2026).

Ortam sınırı: PostgreSQL, sunucu dinleme, native PDF ve SMTP tarayıcı derslerinin yeteneği değildir. Yerel izinler ve uygun çalışma ortamı gerekir; belirsiz SQL/SMTP sonucu otomatik tekrar veya exactly-once garantisi vermez.

Geliştirme notları ve kabul sınırları →

Derleyici hattı

Her katman bir sözleşme taşır. Bağımlılık yönleri, public API, semantic regresyon korpusu, spec maddeleri ve sürüm artefaktları CI kapılarıyla denetlenir.

Kaynak→Sözcükleme→Dizim→Tür denetimi→Türlü HIR→Çalışma

Bugünkü bootstrap derleyici Rust ile yazılıdır ve programı türlü HIR üzerinden yorumlayarak çalıştırır. Aynı derleyici yerel CLI'da, dillsp dil sunucusunda ve WebAssembly'e derlenmiş hâliyle derslerde koşar. Zee kaynağını doğrudan native ya da WASM koduna çeviren backend ve self-hosting yol haritasındadır. Normatif davranış spec belgelerindedir.

Sınırlar

Zee henüz 1.0 değildir. Dil yüzeyi core freeze altındadır; yeni özellik ancak gerçek ürün ihtiyacı, minimal reproducer ve kalıcı kanıtla girer. Bugün kapalı tutulan alanlar bilinçlidir: örneğin değişkenden HTTP durum kodu üretmek V1'de kapalıdır.

Yol haritası →