- Durum: taslak — çalışan prototip ekli (1 Eyl 2026):
kitaplik/altında zee'yle yazılmış DÖRT birim, ikiliye gömülü ve testli. Kesinleşme kapısı: usability oturumları (ADR-008 Stage 1 kapısıyla aynı). - Tarih: 1 Eylül 2026
- Bağlam: master plan bölüm 13; ADR-008 (Stage 1: "stdlib'in parçaları yeni dilde"); RFC-0009 (birim modeli); beslendiği kayıtlar K-046 (kalan), K-048.
1. Sorun
Dil yüzeyi bugüne dek çekirdeğe gömülü kalıplarla büyüdü (`dosyanın satırları, adresinden gelen yanıt, bugünün tarihi`...). Bu, başlangıç için doğruydu: kalıp = sözdizimi = tanı kalitesi. Ama sürdürülemez — her yeni yetenek ayrıştırıcıyı büyütemez. Nerede duracağını bilen bir sınır ve zee'yle yazılmış bir kitaplık katmanı gerekiyor.
2. Sınır ilkesi: çekirdek nedir, kitaplık nedir
Çekirdekte kalır (ayrıştırıcı kalıbı olmayı hak eder):
- Yeni söz dizimi ya da bağlama biçimi gerektirenler (olsun, ise, döngüler, işlem/yapı/test, dene, eşzamanlı, geldiğinde).
- IO sınırını geçenler — determinizm sözü IO soyutlamasından geçer (yaz/sor, dosya, ağ, saat, rastgele, sensör).
- Tür sisteminin parçası olanlar (değeri/hatası, varsa, dönüşümler).
Kitaplığa gider (zee'yle yazılır, birim olarak gelir):
- Saf hesap ve dönüşümler: matematik, liste/metin yardımcıları, sıralama, arama, biriktirme kalıpları.
- Alan bilgisi: birim çevirileri, istatistik, oyun yardımcıları.
- İleride (Faz kapılarıyla): JSON/CSV'nin zengin biçimleri, DB sürücü sözleşmesi, kripto (bölüm 13 "ayrı modül" der), GPIO paketleri.
Turnusol: "Bu özellik IO'ya ya da yeni sözdizimine muhtaç mı?" Hayırsa kitaplıktır. (K-046 kalan işlemi çekirdeğe girdi çünkü sözdizimi kalıbıydı; obeb/okek kitaplıktadır çünkü kalanla YAZILIR.)
3. Adlandırma düzeni
- Birim adları: tek kelime ya da alt çizgili, küçük harf, Türkçe:
matematik,liste_araclari. (RFC-0009 dosya adı kuralları geçerli.) - İşlem adları: yüklem-sonlu ve iyelikli — dilin geri kalanıyla aynı ritim:
mutlak değerini hesapla,en büyüğünü bul,obebini hesapla. İngilizce ad, kısaltma, sembol YASAK (A10 anti-örneği kitaplık için de bağlayıcı). - Parametre adları anlam taşır (
sayıyı al,bölüneni al) — imza belgelenirken bu adlar sözleşmenin parçasıdır.
4. Dağıtım: gömülü kitaplık
Standart birimler derleyici ikilisine gömülür (include_str). Sonuç:
- Kurulumsuz ve internetsiz çalışır (bölüm 16 "internetsiz okul kurulumu"); playground dahil — tarayıcıdaki derleyici de aynı kitaplığı taşır.
- Sürüm = derleyici sürümü: kitaplık ile dil asla ayrı düşmez (v0 için doğru sadeleştirme; paket katmanı Faz 5'te bunun ÜSTÜNE gelir).
Çözüm sırası: X birimini kullan önce dosyanın klasörüne bakar (RFC-0009 aynen), bulamazsa gömülü kitaplığa düşer. Yerel dosya gömülüyle aynı adı taşıyorsa yerel kazanır — bu sessiz gölgeleme DEĞİLDİR: kullanıcı kendi yazdığı dosyayı bilerek adlandırmıştır; A010 tanısı bulunamayan ad için gömülü birimleri de listeler.
5. Kararlılık sözleşmesi
- Gömülü bir birimdeki işlem imzası yayınlandıktan sonra ancak sürüm notuyla değişir (docs/surumler.md; bölüm 23 "sessiz kırılma yok").
- Her gömülü birim kendi
testbloklarını taşır ve CI'da koşar: kitaplık, golden korpusla aynı hakemliğe tabidir. - Bu RFC kesinleşene dek gömülü kitaplık deneysel etiketlidir — ADR-008 Stage 1 resmî olarak usability kapısından sonra açılır; buradaki prototip o aşamanın yürütülebilir taslağıdır.
6. İlk katman haritası (bölüm 13 ↔ durum)
| Bölüm 13 katmanı | Durum |
|---|---|
| Temel (Metin, Sayı, Liste, Sözlük, Seçenek, Sonuç) | çekirdekte ✅; yardımcılar → matematik, liste_araclari (bu RFC) |
| Küme | AÇIK — dilde yok; ihtiyaç korpusla kanıtlanınca tür RFC'si |
| Sistem (Dosya/Dizin/Yol/Süreç/Ortam) | dosya çekirdekte; dizin/süreç/ortam Faz sonrası (çocuk modu etkisi düşünülerek) |
| Zaman | çekirdekte ✅ (Tarih/Saat/Süre) |
| Ağ | HTTP çekirdekte; TCP/UDP/DNS Faz 5 |
| Veri (JSON/CSV/DB) | okuma çekirdekte; zengin biçim + DB sözleşmesi Faz 3+ |
| Güvenlik (hash/HMAC) | Faz sonrası; "düşük seviyeli kripto ayrı modülde" |
| Test | çekirdekte ✅ (test/olmalı); fixture/snapshot/property AÇIK |
| IoT | simülatör çekirdekte; GPIO/seri paketleri Faz 6 |
| Grafik | Faz sonrası; "çekirdeğe gömülmez" (bölüm 13) aynen |
7. Prototipin içeriği (bu depoda, çalışır)
matematik:mutlak değerini hesapla·üssünü hesapla(üs ≥ 0) ·tam karekökünü hesapla(Newton, taban) ·obebini hesapla(Öklit, K-046 kalanıyla) ·okekini hesapla.liste_araclari:toplamını hesapla·en büyüğünü/küçüğünü bul·ortalamasını hesapla·medyanını hesapla(toplam/ortalama/medyan DAİMA Ondalık döner — K-070).metin_araclari(K-053 harf erişimi doğunca):tersini hesapla·ünlülerini say·baş harfini bul.sozluk_araclari:en çok geçeni bul(eşitlikte ilk eklenen).
8. Açık sorular
- Küme türü ve sözdizimi.
- ~~Belge üretimi~~ — ASGARİ biçim gerçeklendi (K-049):
dil belge matematikişlem başlıklarını ve test sayısını basar. Zengin biçim (açıklama satırları, örnekler) AÇIK. - Paket katmanı geldiğinde (Faz 5) gömülü kitaplığın paketlerle ilişkisi (gömülü = "sıfırıncı paket deposu" olarak mı kalır?).
- Ondalık matematik (karekök vb. Ondalık sürümleri) — hassasiyet sözleşmesi RFC-0013'ün üstüne nasıl biner?
Dört soru süzgeci
Doğal ✓ (işlem adları dilin ritminde) · Deterministik ✓ (saf hesap; IO'suz) · Öğrenilebilir ✓ (obeb dersteki Öklit'in kendisi) · Savunulabilir — usability + bu RFC'nin kabulüyle tam ✓.
Kaynak: rfcs/0014-standart-kitaplik.md · Bütün belgeler