- Durum: kabul
- Tarih: 31 Ağustos 2026
- İlgili günlük kayıtları: tümünün çatısı
- İlgili golden programlar: tüm korpus (golden/01–30)
Özet
Bu RFC, dilin değişmez ilkelerini bağlayıcı hale getirir. Buradaki maddeler diğer bütün RFC'lerin anayasasıdır: bir öneri bu maddelerden biriyle çelişirse öneri düzeltilir, ilke değil.
Motivasyon
Türkçe konuşan bir çocuğun yabancı sözdizimi bariyerine takılmadan algoritmik düşünceyle tanışması; aynı dilin yıllar sonra onu terk etmeye zorlamaması; ekosistemin tek bir şirketin kapalı ürünü olmaması. Temel cümle: çocukların kullanabileceği bir dil yapacağız; çocuk dili yapmayacağız.
İlkeler (bağlayıcı)
- Türkçe-first. Kaynak kodda İngilizce anahtar kelime zorunluluğu yoktur. Doğrulama: v0.1 kabul kriteri; korpusun hiçbir programında İngilizce anahtar kelime geçmez.
- Çeviri dili değil. Dil, Türkçenin nesne→eylem akışını ve yüklem-sonlu yapısını izler. Gerçekleme kanıtı: ayrıştırıcı cümle türünü satırın SON kelimesinden belirler (
compiler/src/ayristirici.rs) — İngilizce dillerin "ilk anahtar kelime" yaklaşımının aynadaki karşılığı. - Deterministik. Aynı geçerli kaynak tek AST ve tek semantik anlam üretir. Belirsizlik çözülemiyorsa bu bir derleme hatasıdır (örnek: A002 belirsiz ad). Rastgelelik, saat, dosya ve argümanlar yorumlayıcıda IO soyutlamasının arkasındadır; test koşuları bit-bit tekrarlanabilir. Gerçek koşuların bütün IO protokolü RFC-0022/spec-21 uyarınca sürümlü izlenip dış etkisiz replay edilebilir; tohum, rastgele dizi ve sanal saat RFC-0023/spec-22'deki
zee-io-1profiline bağlıdır. - AI semantiğin parçası değildir. Programın anlamını yalnız sözcükleyici, ayrıştırıcı, tür denetçisi ve yorumlayıcı/derleyici belirler. Hiçbir aşama tahmin yapmaz; ad çözümleme dahi aday üretip TANIMLI adlarla eşleme yapar (RFC-0018,
zee-tr-1morfoloji profili). - Noktalama minimum, belirsizlik sıfır. Kabul edilen noktalama: çift tırnak (metin), virgül (liste/argüman ayracı),
#(yorum). Süslü parantez, noktalı virgül ve sembolik işleçler çekirdek yüzeyde yoktur (anti-örnekler A02, A03, A06). - Statik tür güvenliği + yerel tür çıkarımı. Yeni başlayan tür yazmaz; tür adları yalnız açık sınırlarda görünür (yapı alanları, ileride public API).
- Güvenli varsayımlar. Null yerine Seçenek (
var/yok), beklenen hatalar Sonuç (dene/başarılıysa), taşma denetimli aritmetik (C002), kaynakların kapsamla yönetimi hedefi. - Hata mesajları Türkçe, öğretici ve eyleme dönüktür. Her tanı: kod + açıklama + kaynak konumu + işaret + öneri (
compiler/src/tani.rs). Doğrulama hataları beklenen/bulunan değerleri gösterir (D001). - Çocuk dostudur ama oyuncak değildir. Progressive disclosure: `"Dünyaya merhaba" yaz` tek satırdır; aynı dil yapılar, işlemler, testler taşır.
- Bağımsız çalışır. Bootstrap derleyici sıfır dış bağımlılıdır; cloud, LLM ya da tek sağlayıcı gerektirmez; offline çalışır.
- Tooling ürünün parçasıdır.
dil çalıştır/denetle/dene/biçimletek ikilide; biçimleyici idempotenttir ve tokenları değiştiremez (C011 güvencesi). - Çekirdek küçük ve kararlı; kütüphane katmanı hızlı evrilir.
- Self-hosting uzun vadeli bağımsızlık hedefidir.
Kontrollü Türkçe sınırı
v1 serbest doğal dil DEĞİLDİR. Desteklenen kalıplar ve ek biçimleri sürümlü grammar'da sayılıdır; genişleme sezgiyle değil RFC ile olur (anti-örnek A04).
Dört soru süzgeci (her özellik için zorunlu)
- Türkçe doğal mı? 2. Deterministik mi? 3. Öğrenilebilir mi?
- Profesyonel ölçekte savunulabilir mi? — Biri hayırsa özellik yeniden tasarlanır.
Korpus etkisi
Yok — bu RFC mevcut korpusu tanımlar, değiştirmez.
Kaynak: rfcs/0001-dil-manifestosu.md · Bütün belgeler