İçeriğe geç
zeev1.0.0-rc.1

ADR-001 — Bootstrap implementasyon dili: Rust

Depodaki adr/001-bootstrap-dili.md belgesinden Zee ile üretildi.

  • Durum: kabul
  • Tarih: 31 Ağustos 2026; bağımlılık ilkesi revizyonları 1–2 Eylül 2026

Bağlam

Stage 0 derleyicisi için dil seçimi (master plan bölüm 11/12). Ölçütler: bellek güvenliği, tek ikili dağıtım (okullar/çevrimdışı), Unicode desteği, uzun vadede Cranelift/LLVM köprüleri, bakım maliyeti.

Karar

Rust — ve bilinçli bir ek kısıt: küçük, gerekçeli ve kilitli dış bağımlılık yüzeyi. Dil yüzeyi/grammar, JSON, CSV ve tarih aritmetiği gibi zee'ye özgü anlamlar elde yazılır. Kriptografi/işletim sistemi güvenliği ile kanıtlanmış genel sayı altyapısı yeniden icat edilmez. Her yeni crate ayrı gerekçe, Cargo.lock sabitlemesi, native+WASM derleme ve semver incelemesi ister.

İlk bootstrap gerçekten sıfır bağımlılıkla başladı. K-088'de parola ve OS rastgeleliği için güvenlik crate'leri; K-092'de keyfî hassasiyetli Ondalık için num-bigint/num-traits; K-094'te Ed25519 yayın imzası ve kapalı metadata şeması için yalnız native hedefte ed25519-dalek/serde/serde_json eklendi. K-117'de UAX #15 NFC algoritmasını elde yeniden yazmamak için saf Rust unicode-normalization eklendi; crate Unicode 17.0 veri sürümünde ve native+WASM kapılarında kilitlidir. Bunlar dil sözdizimini veya gözlenebilir platform davranışını dış kütüphaneye devretmez. Kriptografik imza, JSON kod çözücü ve Unicode normalizasyon tablosu ikinci kez elde yazılmaz.

Gerekçe

  • Tek CLI ikilisi: son kullanıcı Rust araç zinciri kurmadan dil kullanır. K-192 gerçek raporu Linux'ta OpenSSL 3, Windows'ta VC runtime/UCRT ve macOS'ta OS framework bağımlılıklarını gösterdi. İkilinin tüm platformlarda statik olduğu sözü verilmez; runtime önkoşulları derleme envanterinde açıktır.
  • Küçük ve kilitli bağımlılık grafiği tedarik zinciri incelemesini yapılabilir tutar; kaynakta exact Ondalık ya da Argon2 gibi güvenlik çekirdeklerini yeniden yazmaktan daha düşük doğruluk riski taşır.
  • Cranelift/LLVM ekosistemi Rust'ta birinci sınıf (Faz 4 hazırlığı).
  • Maliyet: geliştirme hızı C++'a göre değil ama Python'a göre yavaş; determinizm ve tanı kalitesi kazancı bunu karşıladı (23 commit'te 24 golden program çalışır durumda).

Sonuçlar

Self-hosting (Faz 7) başlayana dek derleyici Türkçe konuşan ama Rust yazılan bir eser olacak; katkıcı dokümanı bu ikiliği açıklamalı. Bağımlılık eklemek kolaylık gerekçesiyle normal yol değildir: dil semantiği içeride kalır, kriptografi/TLS ve genel sayı ilkelleri uzman kitaplıktan alınabilir. TLS elle yazılMAZ; aynı şekilde BigInt de ikinci kez icat edilmez.

Kaynak: adr/001-bootstrap-dili.md · Bütün belgeler